Endokrynol. Ped. 8/2009;4(29):59-70
DOI: 10.18544/EP-01.08.04.1177
Rola wapnia pokarmowego w otyłości
1Zakład Żywienia Człowieka, Warszawski Uniwersytet Medyczny
2Klinika Pediatrii i Endokrynologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny
Słowa kluczowe: wapń, otyłość
Streszczenie
Bilans energii jest uważany za najważniejszy czynnik wpływający na regulację masy ciała. Ostatnie badania sugerują, że wapń pokarmowy oraz być może produkty mleczne mogą z nim współdziałać w tym procesie. Z uwagi na brak jednoznacznych dowodów dotyczących roli tego pierwiastka w regulacji masy ciała i zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie oraz ustaleń obejmujących wytyczne co do jego ilości profilaktyczno-terapeutycznych w diecie przeprowadzanych jest coraz więcej badań i analiz w tym zakresie. Dotyczą one zarówno zwiększania ilości spożycia mleka i jego przetworów, jako najlepszego źródła wapnia w całodziennej racji pokarmowej, jak również wzbogacania diety różnymi suplementami tego pierwiastka
Otyłość jest problemem dotykającym coraz większego odsetka populacji w Polsce. Wyniki badań epidemiologicznych wskazują, że dotyczy ona około 30% osób dorosłych oraz około 4% dzieci [1, 2].
Uważa się, że co drugi dorosły Polak ma nadwagę lub jest otyły [3]. Przyczyny jej wstępowania są złożone i niejednoznaczne, jednak największą rolę upatruje się w dodatnim bilansie, spowodowanym przewagą dostarczania energii (hiperalimentacja) nad jej wydatkowaniem (niska aktywność fizyczna).
Wyniki badań nie wskazują jednoznacznie, który składnik pokarmowy może sprzyjać rozwojowi otyłości (wysoki udział tłuszczów ogółem, nasyconych kwasów tłuszczowych, sacharozy i innych cukrów prostych, itp.), dlatego konieczne wydaje się prowadzenie dalszych analiz dotyczących elementów diety, mogących mieć znaczenie w profilaktyce i leczeniu tego schorzenia.
W literaturze pojawia się coraz więcej prac zarówno na modelach zwierzęcych, jak i u ludzi, sugerujących wpływ ilości spożywanego z dietą wapnia na regulację masy ciała i metabolizm tłuszczu. Po raz pierwszy pokazały to ogólnonarodowe badania nad spożyciem żywności w USA, prowadzone przez United States Departament of Agriculture (USDA, 1987–1988), w których zauważono, że średnie ilości wapnia spożywanego z dietą były znacznie niższe niż zalecane (1000 mg/d dla dorosłych i 1200 mg/d dla dzieci i osób w wieku 11–24 lata) oraz, że osoby, których dzienne racje pokarmowe były ubogie w ten pierwiastek, miały tendencję do nadwagi [4].
Zemel i in. (1990) dowiedli wpływu działania wapnia w diecie na zmniejszanie wartości ciśnienia tętniczego krwi [5]. Udowodniono również, że spożywanie bogatych w ten pierwiastek produktów mlecznych powodowało znaczącą redukcję tłuszczu w ciele [6].
Davies i in. (2000) analizowali wpływ wapnia (stosunku Ca/białka) pokarmowego na masę ciała i BMI u kobiet. Stwierdzili istnienie ujemnej korelacji między analizowanymi zmiennymi [7]. Podobne wyniki uzyskano w badaniach NHANES III [8].
W analizach prowadzonych przez Kamyecheva i wsp. (2003) stwierdzono brak jakichkolwiek zależności między spożyciem wapnia a BMI u kobiet, ale wykazano pozytywną korelację między tymi wskaźnikami wśród mężczyzn, przy braku ograniczeń w spożyciu kilokalorii [9].
Skinner i in. (2003) w badaniach obejmujących 52 dzieci (27 dziewcząt i 25 chłopców) w wieku od 2 miesięcy do 8 lat wykazali, że wysoki
poziom wapnia w diecie ujemnie wpływał na zawartość tłuszczu w ciele (p < 0,05) [10].
W badaniach Quebec Family Study, obejmujących 235 kobiet i 235 mężczyzn w wieku 20–65 lat, oceniano zależność między spożyciem wapnia, a m.in.: masą ciała, BMI, obwodem talii, masą tkanki tłuszczowej, procentową zawartością tłuszczu w ciele (% FAT). Dowiedziono, że kobiety spożywające mniejsze ilości tego pierwiastka miały istotnie wyższe parametry niż te, w których dietach wapń znajdował się na poziomie > 600 mg/dobę [11]. Także Loss i wsp. (2004) stwierdzili, że kobiety spożywające małe ilości wapnia miały największą procentową zawartość tkanki tłuszczowej w ciele [12].
W różnych badaniach nie znaleziono zależności między spożyciem wapnia a zmianami masy ciała u mężczyzn w różnym wieku [11, 13].
Lorenzen i wsp. (2006) analizowali powiązanie między spożyciem wapnia a masą i składem ciała u 110 dziewcząt w wieku 12 lat. Badanie przeprowadzano w 2 grupach wyodrębnionych na podstawie spożycia tego pierwiastka (I grupa – średnia podaż: 1000–1300 mg/dobę; II grupa – niska podaż: < 713 mg/dobę) [14]. Ocena przeprowadzona na wstępie badania wykazała, że spożycie wapnia było istotnie powiązane z % FAT w ciele. Nie odnaleziono jednak istotnej korelacji między spożyciem wapnia a masą ciała, co jest zgodne z badaniami innych autorów [15–18].
W badaniu Czerwonogrodzkiej i Rymkiewicz-Kluczyńskiej (2008) wykazano, że dzieci, które spożywały więcej niż 20 mg wapnia/kg należnej masy ciała/dobę (> 1000 mg/dobę), wykazywały się niższym stopniem nadwagi, wyrażonym jako % należnej masy ciała, niższą procentową zawartością tkanki tłuszczowej w ciele, a także mniejszym obwodem talii oraz SDS BMI, niż dzieci, w których dietach był on w ilości ≤ 10 mg/kg n.m.c/dobę (< 500 mg/dobę). Różnice te były statystycznie istotne [19].
Niektórzy badacze zaobserwowali, że przy braku ograniczeń dotyczących wartości energetycznej diety, przy samym tylko zwiększonym udziale wapnia, zmiany w składzie ciała nie są tak wymierne [6, 20]. Inni wykazali istnienie statystycznie istotnej zależności pomiędzy spożyciem tego pierwiastka a zmianami masy ciała i masy tkanki tłuszczowej u kobiet o niższym udziale energii w diecie.
W grupie, która spożywała więcej kcal, zmiany masy i składu ciała związane były z podażą energii, a nie ze spożyciem wapnia [21].
Wpływ zwiększenia spożycia produktów mlecznych na redukcję masy ciała u kobiet analizowali między innymi Barr i wsp. (2000). Autorzy nie ingerowali w wartość energetyczną diety. Po 12 tygodniach osoby objęte badaniem przytyły średnio o 0,6 kg. Była to wartość znacznie wyższa niż w grupie kontrolnej. Taki wynik, według autorów, mógł być spowodowany znacznym zwiększeniem kaloryczności diety badanych kobiet przez produkty mleczne [22].
W innych badaniach Zemel (2002 i 2003) stwierdził, że spożycie produktów mlecznych ma większy wpływ na redukcję masy ciała niż sama zawartość wapnia w diecie. Być może wynika to z obecności w tych produktach substancji bioaktywnych znajdujących się w serwatce, głównie enzymu konwertującego angiotensynę (ACE) [23, 24]. Inni autorzy wskazują na sprzężony kwas linolowy – CLA oraz leucynę i inne aminokwasy o rozgałęzionych łańcuchach [25, 26]. Wpływ tych związków został udowodniony w badaniach na zwierzętach, natomiast
u ludzi zdają się one odgrywać mniejszą rolę.
Teegarden (2003) w swoich badaniach prowadzonych wśród kobiet bez nadwagi i otyłości wykazała, że osoby, które spożywały więcej niż 1876 kcal/dobę i 1000 mg wapnia/dobę miały w okresie dwu lat utratę masy tłuszczu w ciele na poziomie 2,6 kg, natomiast ubytek masy ciała u osób spożywających taką samą ilość kalorii i mniej niż 500 mg wapnia/dobę w tym okresie wyniósł zaledwie 1,8 kg. Autorka uważa, iż wyniki tych badań mają ogromne znaczenie nie tyle w leczeniu, co w zapobieganiu otyłości [27].
Zemel i Miller (2004) stosowali u osób z otyłością przez 24 tygodnie diety o deficycie energetycznym 500 kcal, różniące się między sobą zawartością wapnia. Badacze stwierdzili, że osoby pozostające na diecie o odpowiedniej ilości tego pierwiastka, dostarczanego w postaci produktów mlecznych, uzyskały większą redukcję masy ciała w porównaniu z pozostałymi badanymi [28].
Novotny i wsp. (2004) w badaniu u 323 zdrowych dziewcząt w wieku 9–14 lat stwierdzili, że wysokie spożycie wapnia z produktów mlecznych było związane z niższą zawartością tkanki tłuszczowej. Nie odnaleźli oni zależności między całkowitą ilością tego pierwiastka w diecie a % FAT [29]. Podobne wyniki uzyskano w dwuletnich włoskich badaniach, obejmujących 1087 dzieci z nadwagą i otyłością, u których wykazano, że częstość spożycia mleka była ujemnie skorelowana z BMI z-score (p = 0,003) i zależność ta pozostała po wyłączeniu z analizy dzieci pijących wyłącznie chude mleko [30].
Skinner i wsp. (2001) w badaniu obejmującym 53 dzieci w wieku 2 lat stwierdzili, że jedna porcja produktów mlecznych dziennie zmniejszała
o 3,5% zawartość tkanki tłuszczowej [31]. Jednak Lin i wsp. (2004) w badaniu u 1651 dzieci w wieku szkolnym nie wykazali związku między spożyciem produktów mlecznych a BMI [32]. Także Philips i wsp. (2003) nie zaobserwowali powiązania między spożyciem nabiału a BMI z-score oraz zawartością tkanki tłuszczowej u dziewcząt (n = 196) w wieku 8–12 lat [33]. Wyniki uzyskane przez nich są zgodne z badaniami innych autorów, prowadzących analizy w populacji wieku rozwojowego [34].
Mimo że problem wpływu wapnia pokarmowego i produktów mlecznych na masę ciała i zawartość tkanki tłuszczowej w ciele był podejmowany przez wielu badaczy, to ich wyniki nie dają jasnej odpowiedzi. W związku z tym przeanalizowano 32 badania (tab. I) dotyczące tego problemu. Połowa z nich była przeprowadzona wśród dzieci i młodzieży (w tabeli zaznaczono kolorem szarym). Trzynaście badań przeprowadzono z randomizacją (RCT – randomized controlled trial), w tym cztery w populacji wieku rozwojowego [16–18, 22, 28, 34–40]. W ośmiu (cztery u dzieci) z nich nie odnotowano żadnych znaczących zmian w masie ciała i BMI u osób spożywających zwiększone ilości wapnia z dietą. Natomiast w sześciu analizowanych badaniach przekrojowych (cztery u dzieci) [12, 29, 32, 41–43], we wszystkich stwierdzono odwrotną zależność między tymi parametrami, trzy zostały przeprowadzone u dzieci i młodzieży.
Przedstawiono również wyniki 10 badań prospektywnych (kohortowych). Osiem z nich było przeprowadzonych u dzieci i młodzieży [10, 13, 15, 30, 31, 34, 44–47]. Tylko w dwóch nie znaleziono żadnych zależności między spożyciem wapnia i produktów mlecznych z dietą a masą ciała i zawartością tkanki tłuszczowej. Trzech autorów dokonało metaanalizy innych długotrwałych badań [7, 8, 48]. We wszystkich stwierdzono odwrotną zależność między zwiększoną ilością wapnia w diecie a masą ciała i procentową zawartością tłuszczu w ciele.
Niektórzy badacze uważają, że zwiększenie spożycia produktów mlecznych lub wapnia tylko w niewielkim stopniu wpływa na redukcję masy ciała. Według nich interpretacja wyników wydaje się dodatkowo utrudniona przez niedokładne określenie wartości energetycznej pochodzącej z mleka i jego przetworów. Trudno oczekiwać bowiem, że osoby dobierane do badań losowo, gdy poproszono je o wzbogacenie jadłospisu w produkty mleczne, wyeliminowały inne artykuły spożywcze, aby zrekompensować ich wartość energetyczną [50].
Podsumowując, należy stwierdzić, że dostępne badania sugerują, iż w większości przypadków masa ciała i skład ciała pozostają niezmienne, gdy zwiększa się tylko sam udział produktów mlecznych w diecie bez żadnych dodatkowych interwencji. Badania dowodzą, że efekt wpływu produktów mlecznych na zwiększenie wykorzystania energii jest uzależniony od ilości ich spożycia z dietą i tym samym od ich wpływu na zwiększenie jej wartości energetycznej. Powiązania między spożyciem wapnia a masą i składem ciała nie można więc rozpatrywać niezależnie od wartości energetycznej całodziennej racji pokarmowej. Nadmierna ilość kcal może przeważać nad „odchudzającym” wpływem wapnia. Możliwe jest także, że wapń wykazuje opisywane wyżej działanie tylko w pewnych warunkach, takich jak deficyt energetyczny czy niewielka aktywność fizyczna. Niektórzy wskazują na istnienie progu, powyżej którego wapń zaczyna wykazywać korzystny wpływ na masę i skład ciała [51]. Jednak sugeruje się, iż zwiększenie ilości spożycia wapnia do 1000 mg/dobę może mieć znaczący wpływ na redukcję nadwagi [49].
Należy wziąć pod uwagę również duże różnice osobnicze we wchłanianiu wapnia oraz indywidualne, zmienne nawyki żywieniowe, wiążące się niekiedy z dużą podażą produktów bogatych w fosforany i fityniany, utrudniające wchłanianie Ca z przewodu pokarmowego. Według niektórych autorów dane dotyczące zapotrzebowania na wapń, choć akceptowane przez wiele autorytetów naukowych, muszą być traktowane jako bardzo przybliżone. Obecne preferencje żywieniowe, bazujące na pokarmach wysokoenergetycznych, bogatotłuszczowych i wysokowęglowodanowych (napoje typu coca-cola, chipsy, zapiekanki, hot-dogi, itp.) sprzyjają zakłóceniu homeostazy Ca, powodując powstanie ujemnego bilansu wapniowego. Znajomość norm żywieniowych i dokładna analiza stosowanej diety pozwalają tylko na orientacyjną ocenę adekwatności (w stosunku do potrzeb) podaży wapnia. W przypadku konkretnych pacjentów (szczególnie dzieci starszych) niewiadoma jest rzeczywista masa zjadanych pokarmów, ponieważ podają oni tylko przybliżone ilości spożywanych produktów. Ponadto produkty nawet z tej samej grupy (np. produkty mleczne w zależności od zawartości tłuszczu) zawierają wapń o różnej biodostępności, a napoje spożywane do posiłków mogą modyfikować jego wchłanianie. Ostateczna weryfikacja prawidłowego składu diety możliwa jest tylko na podstawie dłuższej obserwacji pacjenta [52].
Piśmiennictwo
1. Małecka-Tendera E., Klimek K., Matusik P. et al.; Obesity and Overweight Prevalence in Polish 7–9–Year–Old; Brief Epidemiologic Report. Obes. Res. 2005:13,6, 964-968
2. Program POL–MONICA BIS Warszawa; Stan zdrowia ludności Warszawy w roku 2001. Część 1. Podstawowe wyniki badania przekrojowego; Biblioteka Kardiologiczna Warszawa 2002
3. NATPOL Plus, 2002: Zdrojewski T., Babińska Z., Bandosz P. et al.; Związek nadwagi i otyłości podwyższonymi wartościami ciśnienia tętniczego w badaniach reprezentatywnych grup dorosłych Polaków w 1997 i 2002 roku. (NATPOL II, NATPOL III); Medycyna Metaboliczna 2002:4, 32
4. Parikh S.J., Yanowski J.A.; Calcium intake and adiposity; Am. J. Clin. Nutr. 2003:77, 281-287
5. Zemel M.B., Zemel P.C., Bryg R. et al.; Dietary calcium – induced regression of left ventricular hypertrophy; Am. J. Hypertens. 1990:3, 458-461
6. Zemel M.B., Thompson W., Milstead A. et al.; Calcium and dairy acceleration of weight and fat loss during energy restriction in obese adults; Obes. Res. 2004:12, 582-590
7. Davies K.M., Heaney R.P., Recker R.R. et al.; Calcium intake and body weight; J. Clin. Endocrinol. Metab. 2000:85, 4635-4638
8. Zemel M.B., Shi H., Greer B. et al.; Regulation of adiposity by dietary calcium; FASEB J. 2000:4: 1132-1138
9. Kamyecheva E., Joakimsen R.M., Jorde R.; Intakes of Calcium and Vitamin D Predict Body Mass Index in the Population of Northen Norway; J. Nutr. 2003:133, 103-106
10. Skinner J.D., Bounds W., Carruth B.R. et al.; Longitudinal calcium intake is negatively related to children’s body fat idexes; J. Am. Diet. Assoc. 2003:103, 1626-1631
11. Jacqmain M., Doucet E., Despres J.; Calcium intake, body composition, and lipoprotein–lipid concentration in adults; Am. J. Clin. Nutr. 2003:77, 1448-1452
12. Loos R., Rankinen T., Leon A. et al.; Calcium intake is associated with adiposity in black and white men and white women of the HERITAGE Family Study; J. Nutr. 2004:134, 1772-1778
13. Rajpathak S., Rimm E., Rosner B. et al.; Calcium and dairy intakes in relation to long–term weight gain in US men; Am. J. Clin. Nutr. 2006:83, 559-566
14. Lorenzen J., Malgard C., Michelsen K.; Calcium supplementation for 1 y does weight or fat mass in young girls; Am. J. Clin. Nutr. 2006:83, 18-23
15. Barr S.I.; Calcium and body fat in peripubertal girls: cross–sectional and longitudinal observations; Obesity 2007:15, 1302-1310
16. Cadogan J., Eastell R., Jones N. et al.; Milk intake and bone mineral acquisition in adolescent girls: randomised, controlled intervention trial; Br. Med. J. 1997:315, 1255-1260
17. Chan G.M., Hoffman K., McMurry M.; Effects of dairy products on bone and body composition in pubertal girls; J. Pediatr. 1995:126, 551-556
18. Lappe J.M., Rafferty K.A., Davies M. et al.; Girls on a high–calcium diet gain weight at the same rate as girls on a normal diet: A pilot study; J. Am. Diet. Assoc. 2004:104, 1361-1367
19. Czerwonogrodzka A., Rymkiewicz-Kluczyńska B.; Wpływ wapnia pokarmowego na wskaźniki antropometryczne, wskaźniki gospodarki lipidowej i węglowodanowej u dzieci i młodzieży z otyłością prostą. Praca doktorska; I Wydział Lekarski, Warszawski Uniwerystet Medyczny Warszawa 2008, 64- 80
20. Zemel M.B.; Mechanism of dairy modulation of adiposity; J. Nutr. 2002:33, 252-256
21. Lin Y.C., Lyle R.M., McCabe L.D. et al.; Calcium intake effects on two year changes in body composition in young women; J. Am. Coll. Nutr. 2000:19, 754-760
22. Barr S.I., McCarron D.A., Heaney R.P. et al.; Effects of increased consumption of fluid milk on energy and nutrient intake, body weight, and cardiovascular risk factors in healthy older adults; J. Am. Diet. Assoc. 2000:100, 810-817
23. Zemel M.B.; Mechanism of dairy modulation of adiposity; J. Nutr. 2002:33, 252-256
24. Zemel M.B.; Mechanizm of Dairy Modulation of Adiposity; J. Nutr. 2003:133, 252-126
25. Belury M.A., Mahon A., Banni S.; The conjugated amid (CLA) isomer, t – 10c12 – CLA, is inversely associated with changes in body weight and serum leptin in subject with type 2 diabetes mellitus; J. Nutr. 2002:133, 257-260
26. Layman D.K.; The Role of Leucine in Weight Loss Diets and Glocose Homeostasis; J. Nutr. 2003:133, 261-267
27. Teegarden D., Zemel M.B.; Dairy Product Components and Weight Regulation Symposium Overview; J. Nutr. 2003:133, 243-244
28. Zemel M.B., Miller S.I.; Dietary calcium and Dairy Modulation of Adiposity and Obesity Risk; Nutr. Rev. 2004:62, 125-131
29. Novotny R., Daida Y.G., Acharya S. et al.; Diary intake is associated with lower body fat and soda intake with greater weight in adolescent girls; J. Nutr. 2004:134, 1905-1909
30. Barba G., Troiano E., Russo P. et al.; Inverse association between body mass and frequency of milk consumption in children; Br. J. Nutr. 2005:93, 15-19
31. Skinner J., Carruth B., Coletta F.; Does dietary calcium have a role in body fat mass accumulation in young children?; Scand. J. Nutr. 2001:34, 45
32. Lin B.H., Huang C.L., French S.A.; Factors associated with women’s and children’s body mass indices by income status; Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord. 2004:28, 536-542
33. Philips S.M., Bandini L.G., Cyr H. et al.; Diary food consumption and body weight and fatness studied longitudinally over the adolescent period; Int. J. Obes. 2003:27, 1106-1113
34. Merrilees M.J., Smart E.J., Gilchrist N.L. et al.; Effects of dairy food supplements on bone mineral density in teenage girls; Eur. J. Nutr. 2000:39, 256-262
35. Baran D., Sorensen A., Grimes J. et al.; Dietary modification with dairy products for preventing vertebral bone loss in premenopausal women: a three-year prospective study; J. Clin. Endocrinol. Metab. 1989:70, 264-270
36. Gunther C.W., Legowski P.A., Lyle R.M. et al.; Dairy products do not lead to alterations in body weight or fat mass in young women in a 1–y intervention; Am. J. Clin. Nutr. 2005:81, 751-756
37. Lau E.M.C., Woo J., Lam V. et al.; Milk supplementation of the diet by postmenopausal Chinese women on a low calcium intake retards bone loss; J. Bone Miner. Res. 2001:16, 1704-1709
38. Mirmiran P., Esmailizadeh A., Azizi F.; Dairy consumption and body mass index: an inverse relationship; Int. J. Obes. 2005:29, 115-121
39. Prince R., Devine A., Dick I. et al.; The effects of calcium supplementation (milk powder or tablets) and exercise on bone density in postmenopausal women; J. Bone Miner. Res. 1995:10, 1068-1075
40. Storm D., Eslin R., Porter E.S. et al.; Calcium supplementation prevents seasonal bone loss and changes in biochemical markers of bone turnover in elderly New England women: a randomized placebo–controlled trial; J. Clin. Endocrinol. Metab. 1998:83, 3817-3825
41. Summerbell C.D., Watts C., Higgins J.P.T. et al.; Randomised controlled trial of novel, simple, and well supervised weight reducing diets in outpatients; BMJ 1998:317, 1487-1489
42. Cleghorn D.B., O’Loughlin P.D., Schroeder B.J. et al.; An open, crossover trial of calcium-fortified milk in prevention of early postmenopausal bone loss; Med. J. Austr. 2001:175, 242-245
43. Dixon L.B., Pellizzon M.A., Jawad A.F. et al.; Calcium and dairy intake and measures of obesity in hyper and normocholesterolecmic children; Obes. Res. 2005:13, 1727-1738
44. Fiorito L.M., Ventura A.K., Mitchell D.C. et al.; Girls’ dairy intake, energy intake and weight status; J. Am. Diet. Assoc. 2006:106, 1851-1855
45. Berkey C.S., Rockett H.R., Willet W.C. et al.; Milk, dairy, dietary calcium and weight gain. A longitudinal study of adolescents; Arch. Pediatr. Adolesc. Med. 2005:159, 543-550
46. Drapeau V., Despres J.P., Bouchard C. et al.; Modification in food group consumption are related to long–term body weight changes; Am. J. Clin. Nutr. 2004:80, 29-37
47. Lynn L., Moore M., Bradlee L. et al.; Low dairy intake in early childhood predicts excess body fat gain; Obesity 2006:14, 1010-1018
48. Moore L.L., Singer M.R., Bradlee M.L. et al.; Dietary predictors of excess body fat acquisition during childhood. Presented at: 44th American Heart Association Annual Conference on Cardiovascular Disease Epidemiology and Prevention; March 3–6, 2004; San Francisco, CA. p. Int. J. Obes. 2005:29, 115-121
49. Heaney R., Dawison-Huges B., Gallagher J. et al.; The role of calcium in peri– and postmenopausal women; Menopause 2001:8, 84-95
50. Barr S.I.; Increased Dairy Product or Calcium Intake: Is Body Weight or Composition Affected in Humans? Symposium: Dairy Product Components and Weight Regulation; J. Nutr. 2003:133, 245-248
51. Nowak A., Pachocka L., Targosz U.; Rola wapnia w leczeniu wybranych chorób cywilizacyjnych; Rocz. WSZ Warszawa 2006:6, 115-124
52. Kołłątaj W., Szewczyk L.; Gospodarka wapniowa. Regulacja gospodarki wapniowej; Endokr. Pediat. 2006:5, 49-55
