Endokrynol. Ped. 2018.17.3.64:183-190
DOI: 10.18544/EP-01.17.03.1701PDF

Wpływ spożycia wapnia i produktów mlecznych na masę ciała u dzieci w wieku 7 – 10 lat

1Olga Koczara, 2Małgorzata Rumińska, 1Aneta Czerwonogrodzka-Senczyna

1Zakład Dietetyki Klinicznej, Warszawski Uniwersytet Medyczny
2Klinika Pediatrii i Endokrynologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny


Słowa kluczowe

wapń, produkty mleczne, otyłość, dzieci

Wstęp. Mleko i produkty mleczne są ważne szczególnie w diecie dzieci w okresie wzrastania. Są one dobrym źródłem między innymi wapnia i witamin. W ciągu ostatnich lat u dzieci i młodzieży z nadwagą i otyłością obserwuje się niedobory pokarmowe w ich dietach. Bardzo często dotyczą one wapnia. Cel pracy. Analiza spożycia wapnia i produktów mlecznych u dzieci w wieku od 7 do 10 lat oraz jej wpływ na wskaźnik masy ciała. Materiał i metodyka. Badanie oparto o anonimowe kwestionariusze wypełnione przez rodziców 108 dzieci w wieku 7 – 10 lat. Na podstawie zadeklarowanych przez opiekunów parametrów, takich jak wysokość i masa ciała obliczono wskaźnik masy ciała (BMI, Body Mass Index). Połowa (n = 54) badanych dzieci miało prawidłowe BMI, pozostałe dzieci spełniały kryteria nadwagi i otyłości w oparciu o kryteria WHO. Za pomocą kwestionariusza ADOS-Ca i odpowiednich wzorów oceniono spożycie wapnia oraz sprawdzono zależność między spożyciem wapnia z produktów mlecznych a BMI. Wyniki. Dzieci z prawidłowymi wskaźnikami masy ciała spożywały dwa razy więcej produktów mlecznych na tydzień niż dzieci z podwyższonymi wartościami BMI. Średnie spożycie wapnia z produktów mlecznych przez dzieci z prawidłowym BMI było istotnie wyższe niż w grupie dzieci z nadwagą i otyłością (p = 0,002). Stwierdzono istnienie ujemnej, istotnej statystycznie (r = -0,1914, p = 0,029) zależności między spożyciem wapnia z produktów mlecznych a wskaźnikiem masy ciała u wszystkich badanych dzieci. Wnioski. Ilość spożywanego wapnia była istotnie powiązana ze wskaźnikiem masy ciała.


Wstęp

Sposób odżywiania dzieci i młodzieży determinuje stan ich zdrowia w okresie rozwoju, jak również w późniejszych latach życia. Wszelkie nieprawidłowości związane z odżywianiem mogą prowadzić do zachwiania równowagi organizmu i przyczyniać się do występowania m.in. otyłości, choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2, osteoporozy, chorób przewodu pokarmowego oraz niektórych nowotworów [1]. Dzieci w wieku wczesnoszkolnym są najbardziej narażone na problemy zdrowotne wynikające ze złego odżywiania [2].

Na świecie od wielu lat obserwuje się wzrost występowania nadwagi i otyłości. W Polsce w latach 90. odsetek dzieci i młodzieży z nadmierną masą ciała wynosił 8,7%, w tym u 3,4% stwierdzono otyłość. W 2005 roku u dzieci w wieku 13 – 15 lat nadwaga występowała u 8,3% chłopców i 9,2% dziewcząt, otyłość u 3,3% chłopców i 5,7% dziewcząt [3]. Z raportu badań HBSC (Health Behaviour School – aged Children) przeprowadzonych w latach 2009 – 2010 wynika, że problem ten dotyczy częściej chłopców niż dziewcząt [4]. W badaniu Witkowskiej i wsp. [6] zauważono także, że dzieci mieszkające w większych miastach charakteryzowały się wyższym wskaźnikiem masy ciała niż te, które mieszkały na wsi. W najnowszym raporcie Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju z 2012 roku odnotowano, że w Polsce w latach 2009 – 2010 12,6% mężczyzn i 12,5% kobiet zmagało się z otyłością i aż 16,3% chłopców i 12,4% dziewczynek w przedziale wiekowym 5 – 17 lat [7,8]

Otyłość zaliczana jest do grupy tzw. calciumparadoxdisease, w których niedobory tego pierwiastka wynikające z niewłaściwej diety i małej ekspozycji na promieniowanie UV prowadzą do zaburzonej komórkowej jego homeostazy i wtórnej stymulacji układu hormonalnego regulującego homeostazę wapniową [9]. Dochodzi do wzrostu stężenia parathormonu (PTH) i 1,25-hydroksywitaminy D, napływu wapnia do wnętrza komórek tłuszczowych, co stymuluje lipogenezę oraz hamuje lipolizę, prowadząc do zwiększenia rezerw triglicerydów (TG) w adipocytach. Ponadto zmniejszona biodostępność witaminy D, wynikająca z nadmiernego odkładania 1,25-hydroksywitaminy D w adipocytach, wyzwala w podwzgórzu kaskadę reakcji prowadzącą do wzrostu uczucia głodu i zmniejszonego zużycia energii [10]. Sugeruje się, że im niższe spożycie wapnia z dietą, tym większe jest ryzyko wzrostu wskaźnika masy ciała (BMI). Wysokie stężenie PTH można traktować jako czynnik predysponujący do rozwoju otyłości. Wykazano, że zwiększając ilość wapnia w diecie z 400 do 1000 mg/dobę i redukując jej wartość energetyczną, można przyśpieszyć utratę masy ciała kosztem tkanki tłuszczowej [11]. Zwiększone spożycie wapnia z dietą u osób otyłych wydaje się mieć korzystny wpływ na hormonalną gospodarkę wapniową, chroni przed nagromadzaniem się tkanki tłuszczowej i zmniejsza częstość występowania oporności tkanek na insulinę [10–12]. Ponadto wyższa zawartość wapnia w diecie obniża zmydlanie kwasów tłuszczowych wewnątrz jelita i zwiększa jego absorpcję a tym samym korzystnie wpływa na masę ciała. Przypuszcza się, że wapń pochodzący z produktów mlecznych w większym stopniu przyczynia się do utraty masy ciała niż pochodzący z suplementów diety. Zawarte w produktach mlecznych białka serwatkowe zawierają wiele bioaktywnych składników, które w połączeniu z wapniem wpływają na metabolizm lipidów [10–12]. 


Cel pracy

Celem pracy była analiza spożycia wapnia i produktów mlecznych przez dzieci w wieku 7 – 10 lat i ich wpływu na wskaźnik masy ciała.


Materiał i metodyka

W badaniu wzięło udział 108 rodziców dzieci w wieku od 7 do 10 lat, którzy anonimowo odpowiedzieli na pytania dotyczące sposobu odżywiania ich pociech. W kwestionariuszu zawarta była także metryczka, która składała się z informacji dotyczących płci dziecka, daty urodzenia, masy i wysokości ciała. Na podstawie podanych przez rodziców parametrów antropometrycznych obliczono dla każdego z dzieci wskaźnik masy ciała (BMI, Body Mass Index) według wzoru [13]:

Używając siatek centylowych BMI Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, World Health Organization) dla dzieci w wieku od 5 do 19 lat [14], przyporządkowano badane dzieci do dwóch grup: z prawidłową masą ciała (n = 54) oraz z nadwagą i otyłością (n = 54). Dzieci z nadwagą i otyłością jednocześnie spełniały kryteria nadwagi i otyłości według siatek centylowych BMI przygotowanych w projekcie OLAF i OLA [15].

Do oceny częstotliwości oraz rodzaju spożywanych produktów mlecznych użyto „Kwestionariusza do oszacowania spożycia wapnia ADOS-Ca” [13]. Rodzice określali częstotliwość spożywanych przetworów mlecznych przez ich dzieci za pomocą ośmiostopniowej skali, gdzie (1) oznaczało „nigdy”, a (8) „3 razy dziennie”. W kwestionariuszu zawarte były pytania o takie produkty jak: ser żółty, twarogowy i topiony, mleko, zupa mleczna, maślanki, kefiry i smakowe napoje mleczne, lody, jogurty naturalne i owocowe, serki homogenizowane i do smarowania.

Na podstawie wskaźników określających zawartość wapnia w 100g produktu i częstości spożycia produktów obliczono osobno dla każdego dziecka dzienne spożycie wapnia z produktów mlecznych według wzoru [13]

Camleka = amleko x (bmleko x cmleko/100)

gdzie:

Ca mleka spożycie wapnia z mleka (mg/dobę/osobę)

a mleko wskaźnik częstości spożycia produktu, np. 

mleka

b mleko jednorazowo spożywana ilość produktu, np. 

mleka (g)

c mleko wskaźnik zawartości wapnia w 100 g produktu, 

np. mleka (mg/100 g)

Spożycie wapnia w obu grupach porównano z normami zalecanego spożycia (RDA, Recommended Dietary Allowances) dla poszczególnych grup wiekowych. Dla dzieci w wieku 10 lat RDA wynosi 1000 mg, dla dzieci w wieku 7–9 lat 800mg [2].

Analizę statystyczną przeprowadzono w programie Statistica 13. Różnice między grupami w spożyciu wapnia z produktów mlecznych oceniono za pomocą testu t–Studenta, a zależność między spożyciem wapnia z produktów mlecznych a wskaźnikiem masy ciała za pomocą współczynnika korelacji Pearson’a. Za istotność statystyczną przyjęto wartość p – Value < 0,05.


Wyniki

U 50% ankietowanych dzieci rozpoznano nadmiar masy ciała. U 12 osób (11,1%) BMI był powyżej 97. centyla, a u 42 (38,9%) powyżej 85. centyla. Więcej było chłopców z nadwagą i otyłością (55,6%) niż dziewczynek (44,4%). Chłopcy z otyłością stanowili 7,4% wszystkich dzieci wziętych do udziału w badaniu, a dziewczynki 3,7%.

Na podstawie ankiet wypełnionych przez rodziców stwierdzono, że wszystkie dzieci chętnie sięgały po produkty mleczne. Dzieci z prawidłowym wskaźnikiem masy ciała spożywały w ciągu tygodnia przynajmniej cztery produkty mleczne (sery żółte, mleko/kakao/kawa zbożowa na mleku, serki homogenizowane, lody w sezonie letnim). Z kolei dzieci z nadwagą i otyłością spożywały o połowę mniej, bo tylko dwa produkty mleczne w tygodniu (sery żółte, lody w sezonie letnim). Bardziej różnorodne produkty występowały w jadłospisie dzieci z prawidłową masą ciała niż u dzieci z nadwagą i otyłością.

Do najczęściej spożywanych produktów mlecznych należały sery podpuszczkowe, które były spożywane przez wszystkie dzieci, następnie jogurty owocowe (84% dzieci), mleko w postaci kakao, kawy zbożowej na mleku lub zupy mlecznej (około 98% dzieci). Serki homogenizowane były spożywane przez 97% dzieci. Wszystkie dzieci spożywały lody w okresie letnim, 43% spożywało je również poza sezonem letnim. Najrzadziej dzieci spożywały sery topione (37%), serki do smarowania (51%) oraz kefiry, maślanki i smakowe napoje mleczne (61%). 

Dzieci z nadmierną masą ciała najchętniej spożywały sery żółte i lody (100%), serki homogenizowane (95%), mleko, kakao, kawę zbożową na mleku (96%) oraz jogurty owocowe (74%). Do produktów, po które najrzadziej sięgały zaliczały się jogurty naturalne (48%) oraz kefiry, maślanki i smakowe napoje mleczne (50%). 

Dzieci z prawidłową masą ciała najczęściej wybierały takie produkty, jak sery żółte (100%), jogurty naturalne (87%) i owocowe (95%), mleko, kakao, kawę na mleku (100%), mleczne napoje fermentowane (72%), serki homogenizowane (100%) i lody w sezonie letnim (100%). Do produktów najrzadziej spożywanych przez tę grupę zaliczały się: sery topione (28%), serki do smarowania pieczywa (56%) (tabela I).

Połowa badanych dzieci realizowała zapotrzebowanie na wapń w ponad 50% RDA. Tylko 19 dzieci spożywało go w ilości większej niż zalecane spożycie. Średnie spożycie tego składnika mineralnego u dzieci w wieku 7 – 10 lat wynosiło 560 ± 396 mg/dobę. U dzieci w wieku 10 lat realizacja spożycia wapnia wynosiła średnio 50,9% zalecanego spożycia (RDA = 1000 mg/dobę), a u dzieci w wieku 7 – 9 lat 70% (RDA = 800 mg/dobę). Spożycie wapnia między grupą chłopców a dziewczynek nie różniło się istotnie (590,7 ± 357,9 mg/dobę vs 531,8 ± 449,43 mg/dobę, p = 0,47).

Dzieci z nadwagą i otyłością spożywały średnio 447,3 ± 377,9 mg/dobę wapnia z produktów mlecznych. W tej grupie tylko 4 osoby realizowały zapotrzebowanie na wapń w ponad 100% i 2 dzieci w 93%. Ponad połowa (36 dzieci) realizowała zapotrzebowanie na wapń poniżej 50%. Dzieci z prawidłową masą ciała spożywały średnio 672,81 ± 384,51 mg/dobę wapnia z produktów mlecznych. W tej grupie 15 osób realizowało zapotrzebowanie na wapń w ponad 100%, a 3 osoby w ponad 90%. Tylko 16 dzieci realizowało zapotrzebowanie na wapń poniżej 50%. Różnica w spożyciu wapnia z produktów mlecznych między grupami dzieci z nadmierną masą ciała i szczupłych była istotna statystycznie (p = 0,002) (ryc. 1).

Stwierdzono istnienie ujemnej (r = -0.1914, p = 0,058) zależności między spożyciem wapnia z produktów mlecznych, a wskaźnikiem masy ciała u dzieci uczestniczących w badaniu (ryc. 2).


Dyskusja

Styl życia, jakość odżywiania, aktywność fizyczna są jednymi z podstawowych czynników determinujących stan zdrowia społeczeństwa. Dynamicznie rosnąca liczba osób z nadmierną masą ciała w ciągu ostatnich kilkunastu lat wskazuje na istotną ich rolę w rozwoju otyłości prostej. Według naszego badania problem ten dotyczy 11,1% dzieci. Częściej występuje u chłopców (7,4%) niż u dziewczynek (3,7%), co jest zgodne z wynikami badań innych autorów [16,17]

Mleko i przetwory mleczne są źródłem wielu składników odżywczych, głównie wapnia. Odpowiednia ilość tego składnika mineralnego w diecie pozwala zapobiec między innymi występowaniu osteoporozy. Jego właściwe spożycie przyczynia się do osiągnięcia i utrzymania odpowiedniej gęstości mineralnej kości, dlatego szczególnie u dzieci i młodzieży powinno się zwracać uwagę na włączanie do diety jego dobrych źródeł [14]. Produkty mleczne stanowią dodatkowe źródło między innymi aminokwasów rozgałęzionych, peptydów i białek (serwatki i kazeiny), które prawdopodobnie mają korzystny wpływ na skład ciała. Zawarty w nich wapń wpływa na termogenezę i metabolizm lipidów w adipocytach, przyczynia się do wzrostu wydatku energetycznego i zmniejszenia odkładania tkanki tłuszczowej [19]. Jego odpowiednie spożycie wiąże się ze spadkiem stężenia parathormonu i 1,25-hydroksywitaminy D, zmniejszeniem ilości wapnia cytozolowego w komórce tłuszczowej i nasileniem procesów utleniania kwasów tłuszczowych [20]. Badania wskazują, że wysokie spożycie produktów mlecznych przyczynia się do zmniejszenia częstości występowania otyłości [21]. Keast i wsp. [22] wykazali, że wyższe spożycie wapnia z produktów mlecznych, czyli powyżej 2 porcji dziennie przez dzieci w wieku 8 – 18 lat było niezależnie związane z niższą zawartością u nich tkanki tłuszczowej. W innym badaniu potwierdzono, że dzieci w przedziale wiekowym 7 – 18 lat, spożywające wapń pochodzący z przetworów mlecznych charakteryzowały się mniejszą procentową zawartością tkanki tłuszczowej i tym samym niższym wskaźnikiem masy ciała [23]. W niniejszym badaniu wykazałyśmy istnienie ujemnej zależności między ilością wapnia dostarczoną z produktów mlecznych a wskaźnikiem BMI.

Liczne badania wskazują, że dieta dzieci nie zawiera dostatecznych ilości wapnia [24]. Według National Health and Nutritional Examination Survey (NHNES) spożycie wapnia z produktów mlecznych u dzieci do 5. roku życia obniżyło się z 62% w latach 1976–1980 do 52% w latach 2001–2006 [25]. Również polskie badania przeprowadzone przez Instytut Żywności i Żywienia wykazały niedobory wapnia w diecie u 69,3% dzieci w wieku 1–9 lat, a witaminy D u 94,65% [26]. W badaniu własnym tylko połowa badanych dzieci realizowała zapotrzebowanie na wapń w ponad 50% RDA. Zauważono różnice w spożyciu różnych grup produktów między dwoma badanymi grupami. Dzieci z prawidłowym BMI spożywały częściej przetwory mleczne i dostarczały więcej wapnia w porównaniu do dzieci z nadwagą i otyłością. W badaniu Bielaszki i wsp. [27] oceniającym preferencje żywieniowe dzieci wykazano, że respondenci spośród przetworów mlecznych najczęściej sięgali po mleko (62%) i jogurty owocowe (56%). Podobne wyniki otrzymano w badaniu własnym, w którym ok. 85% dzieci sięgało po jogurty owocowe, a 98% preferowało mleko lub kakao/kawę zbożową na mleku, najrzadziej spożywano sery topione (37%), serki do smarowania (51%) oraz kefiry, maślanki i smakowe napoje mleczne (61%). Inne prace również potwierdzają brak zainteresowania wśród dzieci tym rodzajem przetworów mlecznych [27,28]

Właściwie zbilansowana dieta jest podstawą profilaktyki chorób cywilizacyjnych [29,30]. Uważa się, że spożywanie mleka i przetworów mlecznych nawet bez ograniczenia zawartości tłuszczu może chronić organizm przed kumulacją tkanki tłuszczowej i wzrostem wskaźnika masy ciała [31]. Zwiększone spożycie wapnia z dietą u osób otyłych wydaje się mieć korzystny wpływ na hormonalną gospodarkę wapniową. Zawarte w produktach mlecznych białka mogą zwiększać sygnalizację sytości. Badania wskazują na pozytywną rolę wapnia w profilaktyce i leczeniu otyłości, jak również w zapobieganiu rozwojowi zaburzeń metabolicznych. Pereira i wsp. [32] podkreślają, że odpowiednie spożycie przetworów mlecznych może zmniejszyć ryzyko występowania cukrzycy typu 2 oraz chorób sercowo-naczyniowych. Niepokojące dane pokazujące deficyt produktów mlecznych w diecie dzieci i młodzieży sugerują konieczność podjęcia licznych działań, w tym edukacji żywieniowej zmierzających do zwiększenia podaży wapnia z dietą [33–35]. Jest to szczególnie istotne w obecnych czasach epidemii otyłości, kiedy niedobory wapnia w diecie dzieci i młodzieży mogą być jednym z elementów złożonej etiopatogenezy rozwoju otyłości. Należy wprowadzić edukację żywieniową całej rodziny, aby naturalne produkty mleczne znalazły się w diecie dzieci przynajmniej dwa razy dziennie.


Wnioski

Dieta dzieci w wieku 7 – 10 lat zawiera niedostateczne ilości wapnia. U dzieci z nadwagą i otyłością ilość wapnia dostarczonego z produktów mlecznych była statystycznie mniejsza w porównaniu z grupą dzieci z prawidłową masą ciała. Ilość spożywanego wapnia ujemnie korelowała ze wskaźnikiem masy ciała. Spożywanie przetworów mlecznych, ze względu na dużą zawartość wapnia, może wpływać ochronnie na występowanie nadwagi i otyłości. 

Piśmiennictwo

1. Kiliańska A., Chlebna-Sokół D., Kulińska-Szukalska K.: Ocena wartości odżywczej całodziennych racji pokarmowych dzieci Łódzkich w wieku szkolnym – składniki podstawowe. Przegląd Pediatryczny, 2008:38(1), 20-24.

2. Jarosz M.: Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja. Wyd. IŻŻ, 2012.

3. Otyłość dzieci i młodzieży. Współczesne problemy w profilaktyce i terapii: http://www.imid.med.pl/images/dopobrania/KonferencjaIMiD_Czy_to_prawda_ze_w_Polsce_jest_coraz_wiecej_otylych_dzieci.pdf (Dostęp: 09.05.2017 r.).

4. http://www.parpa.pl/images/file/hbsc_rap1-2010.pdf (Dostęp: 28.05.2018 r.).

5. Tsigos C., Hainer V., Basdevant A. et al.: Postępowanie w otyłości dorosłych: europejskie wytyczne dla praktyki klinicznej. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii, 2009:5(3), 87-98.

6. Witkowska M., Lesiów T.: Występowanie nadwagi i otyłości wśród dzieci w wieku od 10 do 13 lat w mieście i gminie Ostrzeszów. Nauki inżynierskie i technologie, 2014:3(14), 51-73.

7. Brończyk-Puzoń A. et al.: Epidemiologia otyłości na świecie i w Polsce. Forum Zaburzeń Metabolicznych, 2014:5(1), 1-5.

8. OECD, 2012, Obesity update, http://www.oecd.org/health/49716427.pdf.

9. Łukaszewicz J., Pachecka J.: Niedobór witaminy D jako czynnik sprzyjający otyłości i cukrzycy. Med. Metab., 2006:10, 52-55.

10. Holecki M., Zahorska-Markiewicz B., Więcek A., Nieszporek T., Żak-Gołąb A.: Otyłość a metabolizm kości. Endokrynologia Polska, 2008:59(3).

11. Białkowska M.: Etiopatogeneza otyłości. Postępy Nauk Medycznych, 2011:24(9), 765-769.

12. Schrager S.: Dietary Calcium Intake and Obesity. JABFP, 2005:18(3), 205-210.

13. dr inż. Ewa Szymelfejnik i prof. dr hab. Lidia Wądołowska www.uwm.edu.pl/edu/lidiawadolowska Katedra Żywienia Człowieka, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie.

14. Gawęcki J. (red.): Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2012, 204-222, 228-234.

15. http://www.czd.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=1717&Itemid=538.

16. Waśkiewicz A., Słońska Z., Drygas W.: Czy zachowania zdrowotne polskich nastolatków mogą sprzyjać powstawaniu nadwagi i otyłości? Rocznik Państwowego Zakładu Higieny, 2009:60(4), 341-345.

17. Abramowicz P., Białokoz-Kalinowska I., Konstantynowicz J., Piotrowska-Jastrzębska J.: Występowanie nadwagi i otyłości u dzieci w wieku 7–9 lat w zależności od różnych wartości referencyjnych wskaźnika masy ciała (BMI). Pediatria Polska, 2007:82, 408-413.

18. Murphy J.K., Crichton E.G., Dyer A.K. et al.: Dairy foods and dairy protein consumption is inversely related to markers od adiposity in obese men and women. Nutrients, 2013 Nov:5(11), 4665-4684.

19. Dugan C.E., Fernandez M.L.: Effects of dairy on metabolic syndrome parameters: a review. Yale J. Biol. Med., 2014 Jun 6:87(2), 135-147.

20. Lee H.J., Cho J.I., Lee H.S. et al.: Intakes of dairy products and calcium and obesity in Korean adults: Korean national health and nutrition examination surveys (KNHANES) 2007–2009. PLoS One 2014:9(6), e99085.

21. Keast D., Hill Gallant K., Albertson A., Gugger C., Holschuh N.: Associations between Yogurt, Dairy, Calcium, and Vitamin D Intake and Obesity among U.S. Children Aged 8–18 Years: NHANES, 2005–2008. Nutrients, 2015:7(3), 1577-1593.

22. Czerwonogrodzka A., Pyrżak B., Majcher A., Rumińska M.: Wpływ spożycia wapnia pokarmowego na występowanie zespołu metabolicznego u dzieci i młodzieży z otyłością prostą. Endokrynologia, Diabetologia i Choroby Przemiany Materii Wieku Rozwojowego, 2008:14(4), 231-235.

23. Weker H., Barańska M., Klemarczyk W., Więch M., Riahi A., Kurpińska P., Gajewska J.: Dlaczego ważna jest ocena spożycia witaminy D u dzieci i młodzieży. Problemy Higieny i Epidemiologii, 2011:92(3), 550-552.

24. National trends in beverage consumption in children from birth to 5 years: analysis of NHANES across three decades. VL Fulgonii, EE Quann. Nutrition Journal 2012.

25. Szponar L., Sekuła W., Rychlik E. et al.: Badania indywidualnego spożycia żywności i stanu odżywienia w gospodarstwach domowych zrealizowane w latach 2000–2001, prowadzone przez IŻŻ pod auspicjami FAO, Prace IŻŻ 101, 2003.

26. Bielaszka A., Całyniuk B., Grochowska-Niedworok, Kardas M., Kiciak A., Szczepańska E., Zima-Dańczyk A.: Nutritionpreferences of childrenages 7–10. Annales Academiae Medicae Silesiensis, 2014:68(4), 187-191.

27. Ambroży J., Bester J., Czuchraj W., Dostał K., Dubiel M.: Eating habits and frequency of consumption of selected products among children aged 10–13 years residing in urban and rural areas. Annales Academiae Medicae Silesiensis, 2013:67(4), 231-237.

28. Wielgos B., Leszczyńska T., Kopeć A. et al.: Ocena pokrycia zapotrzebowania na składniki mineralne przez dzieci w wieku 10–12 lat z regionu Małopolski Rocznik Państwowego Zakładu Higieny, 2012:63(3), 329-337.

29. Czeczelewski J., Raczyńska B.: Zawartość wapnia i fosforu w całodziennych racjach pokarmowych dzieci i młodzieży z powiatu bialskiego. Rocznik Państwowego Zakładu Higieny, 2005:56(3), 237-243.

30. Bigornia S., LaValley M., Moore L., Northstone K., Emmett P., Ness A., Newby P.: Diary intakes at age 10 years do not adversely affect risk of excess adiposity at 13 years. The Journal of Nutrition, 2014:144(7), 1081-1090.

31. Pereira M., Jacobs D.R., Van Horn L., Slattery M.L., Kartashov A.I., Ludwig D.S.: Dairy consumption, obesity, and the insulin resistance syndrome in young adults: the CARDIA Study. JAMA, 2002:287, 2081-9.

32. Stefańska E., Falkowska A., Ostrowska L.: Ocena zawartości wapnia i fosforu w całodziennych racjach pokarmowych dzieci ze szkół podstawowych i gimnazjalnych miasta Białegostoku. Problemy Higieny i Epidemiologii, 2011:92(3), 590-593.

33. Kostecka M.: Prawidłowe żywienie dzieci w wieku wczesnoszkolnym jako niezbędny element profilaktyki chorób cywilizacyjnych. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2014:20(2), 208-213.

34. Chwojnowska Z., Charzewska J., Wajszczyk B. et al.: Nutritionaldeficiencies in the diets of preschoolchildren. Postępy Nauk Medycznych, 2012:25(12), 940-946.

szukanie zaawansowane »

Podobne artykuły

...

Występowanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej u dzieci ...

Badania zaburzeń czynności śródbłonka i procesów zapalnych u otyłych ...

Hiperleptynemia u dzieci z nadmiarem masy ciała ...

polski | english | Logowanie
ISSN: 1730-0282
e-ISSN: 1898-9373
TOWARZYSTWO|CZASOPISMO|REDAKCJA|REGULAMIN|PRENUMERATA|KONKURS|KONTAKT