Endokrynol. Ped. 8/2009;3(28):55-60
DOI: 10.18544/EP-01.08.03.1165PDF

Trudności diagnostyczne i terapeutyczne u 13-letniej dziewczynki z zaburzeniami rozwoju płci z kariotypem 46,XY – opis przypadku

Hanna Magnuszewska, Dorota Birkholz, Dorota Deli

Klinika Pediatrii, Hematologii, Onkologii, Endokrynologii, GUMed


Słowa kluczowe: zaburzenia rozwoju płci, częściowa niewrażliwość na androgeny, zaburzenia identyfikacji płciowej

Streszczenie

Prezentujemy przypadek 14-letniej dziewczynki z zaburzeniami rozwoju płci z kariotypem 46,XY. Dziewczynka była konsultowana przez endokrynologów dziecięcych w drugim roku życia z powodu niewielkiego przerostu łechtaczki, który nasilił się po 11. roku życia. W 14. roku życia operowana z powodu uwięźniętej przepukliny pachwinowej prawostronnej, śródoperacyjnie stwierdzono dodatkowo obecność jądra w kanale pachwinowym. Dalsza diagnostyka na oddziale endokrynologii: badanie fizykalne – wzrost 25 pc, obojnacze narządy płciowe zewnętrzne: znacznie przerośnięta łechtaczka wyglądem przypominająca prącie, oddzielne ujścia cewki moczowej i pochwy, Th I, Ax I, P III. Ultrasonograficznie – w kanałach pachwinowych obecność jąder o typowym echu, nie uwidoczniono macicy. Kariotyp 46,XY. Wykluczono zaburzenia steroidogenezy nadnerczowo-gonadowej oraz niedobór 5 α reduktazy. W teście z hCG – znamienny wzrost testosteronu. Wysunięto podejrzenie zespołu częściowej niewrażliwości na androgeny. Rodzice nie wyrazili zgody na badanie w kierunku mutacji receptora androgenowego, co uniemożliwiło ustalenie rozpoznania etiologicznego. Stwierdzono identyfikację płciową żeńską, chociaż dziewczynka demonstrowała również zachowania i zainteresowania chłopięce. Podjęto decyzję o gonadektomii. Histopatologicznie: małe jądra zwykłej budowy histologicznej. Skierowano pacjentkę na operację feminizującą. Na oddziale chirurgicznym wysunięto podejrzenie zaburzeń identyfikacji płciowej. Zaproponowano zmianę płci metrykalnej na męską i wytworzenie prawidłowego prącia lub odroczenie zabiegu do okresu pełnoletniości. Dziewczynka zdecydowała o wyborze płci żeńskiej


Zaburzenia rozwoju płci (ZRP) występują stosunkowo rzadko (1:4500 urodzeń) i stanowią olbrzymie wyzwanie dla lekarzy endokrynologów dziecięcych [1]. Pomimo postępu, jaki dokonał się w dziedzinie biologii molekularnej oraz w dziedzinie diagnostyki endokrynologicznej, nadal w wielu przypadkach nie udaje się określić etiologii obserwowanego zaburzenia. Dotyczy to szczególnie ZRP z kariotypem 46,XY, gdzie postawienie ostatecznego rozpoznania jest możliwe tylko u niespełna 50% pacjentów [1, 2]. Próba ustalenia etiologii nieprawidłowego różnicowania płci jest niezwykle ważna, pozwala bowiem określić przypuszczalne zróżnicowanie płciowe mózgu oraz przewidywać dalszy rozwój psychoseksualny [1, 3]. Nadanie płci metrykalnej u dziecka z ZRP jest obciążające, ponieważ pacjenci z ZRP stanowią grupę zwiększonego ryzyka rozwoju zaburzeń identyfikacji płciowej [3, 4]. Większość pacjentów jest diagnozowana w okresie noworodkowym i decyzje co do wyboru płci są podejmowane w pierwszym roku życia, drugą grupę stanowią pacjenci z ZRP zgłaszający się do endokrynologów dziecięcych w okresie dojrzewania. Nastoletni pacjenci demonstrują często atypowe zachowania związane z płcią, których rozwój jest wynikiem zwiększonego lub zmniejszonego oddziaływania androgenów w okresie prenatalnym [5]. Atypowe zachowania związane z płcią mogą sugerować zaburzenia identyfikacji płciowej i dodatkowo utrudniać określenie płci psychoseksualnej. Ustalenie rozpoznania etiologicznego i określenie płci psychicznej stanowią punkt wyjścia do dalszego postępowania. Decyzje odnośnie ewentualnych interwencji chirurgicznych oraz czasu ich podjęcia stanowią przedmiot kolejnych kontrowersji [1, 4, 6].
Wydaje się, iż pomimo licznych wątpliwości pojawiających się w trakcie procesu diagnostyczno-leczniczego u pacjentów z ZRP nie należy odraczać decyzji dotyczących wyboru płci. Prawidłowe wykształcenie identyfikacji płciowej jest bowiem niezbędne dla prawidłowego rozwoju osobowości. Krytycznym okresem akceptacji własnej płci, oswojenia się z kobiecością lub męskością i zaangażowania w odpowiednie zachowania związane z płcią jest okres adolescencji [7]. W każdym przypadku konieczna jest ścisła współpraca lekarzy, rodziców i samego dziecka, na miarę jego możliwości intelektualnych. Współpraca powinna być oparta na otwartym i przystępnym omówieniu problemu medycznego, poinformowaniu o możliwych skutkach leczenia lub następstwach zaniechania leczenia [8].

Opis przypadku


14-letnia dziewczynka, K.K., dziecko z ciąży II, porodu I (I ciąża – poronienie samoistne w 1 trymestrze), urodzona o czasie z masą ciała 3450 g, długość 54 cm. Dziewczynka rozwijała się nieharmonijnie, stwierdzono u niej opóźnienie rozwoju mowy, pierwsze słowa wymawiała w wieku trzech lat. Dziewczynka pozostawała pod opieką Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej, gdzie w jej zachowaniu zaobserwowano elementy autyzmu. Do Poradni Endokrynologicznej trafiła po raz pierwszy w drugim roku życia z powodu przerostu łechtaczki. Wykonano wówczas jednorazowe oznaczenie poziomu 17 alfa OHP progesteronu w surowicy, uzyskano wynik prawidłowy, wyznaczono wizytę kontrolną, na którą matka się nie zgłosiła. Od 12. roku życia przerost łechtaczki stopniowo się nasilał. W wieku 13 lat dziewczynka została przyjęta w trybie ostrodyżurowym do Kliniki Chirurgii Dziecięcej z powodu silnego bólu podbrzusza po stronie prawej. Rozpoznano przepuklinę pachwinową prawostronną z uwięźnięta gonadą, wykonano rewizję prawego kanału pachwinowego, stwierdzono obecność jądra i zmienionego zapalnie najądrza. Dziewczynka została przekazana do dalszej diagnostyki na Oddziale Endokrynologii Dziecięcej.
Wywiad rodzinny: dziewczynka jest dzieckiem młodych zdrowych rodziców, ma 12-letniego zdrowego brata i dwie siostry – 10-letnią i 2-letnią. Według relacji rodziców u rodzeństwa pacjentki nie stwierdzono ZRP.
W badaniu fizykalnym stwierdzono wzrost 154,4 cm (10-25c), masę ciała 37,65 kg (10-25c), zachowane proporcje ciała, Th I, Ax I, P III, obojnacze narządy płciowe zewnętrzne – znacznie przerośniętą łechtaczkę wyglądem przypominającą prącie, u jej podstawy widoczne ujście cewki moczowej, a poniżej ujście pochwy (ryc. 1). W pachwinach były wyczuwalne jądra. Wykonano badanie kariotypu, stwierdzono kariotyp prawidłowy męski 46,XY. Wdrożono diagnostykę różnicującą przyczyny zaburzeń rozwoju płci z kariotypem 46,XY. Badania laboratoryjne: wyniki podstawowych oznaczeń hormonalnych zamieszczono w tab. I.


Markery nowotworowe (β hCG, alfa- fetoproteina, antygen karcinoembrionalny) były ujemne. Wykonano test z gonadotropiną kosmówkową (Choragon, trzy injekcje w dawce 1500 j/m2). Uzyskano maksymalną odpowiedź w zakresie testosteronu do 23,05 nmol/l, co potwierdziło prawidłową funkcję jąder. Profil sterydowy w moczu oceniony metodą GCMS pozwolił na wykluczenie zaburzeń enzymatycznych steroidogenezy nadnerczowo-gonadowej oraz niedoboru 5 alfa reduktazy.
Badania obrazowe: w USG narządów miednicy mniejszej nie uwidoczniono typowej macicy ani jajników, w obu kanałach pachwinowych uwidoczniono po jednym jądrze o prawidłowej echogeniczności, najądrza w normie, bez zmian ogniskowych. Genitografia wykazała zapęcherzowo zbiornik 70 x 25 mm o gładkich zarysach, odpowiadający pochwie.
Wysunięto podejrzenie zespołu częściowej niewrażliwości na androgeny (dziedziczenie recesywne sprzężone z płcią). Rodzice nie wyrazili zgody na badanie genetyczne w kierunku mutacji receptora androgenowego w obawie przed koniecznością szczegółowego poinformowania pozostałych członków rodziny o problemie medycznym córki.
Konsultacja psychologiczna: kontakt emocjonalny charakterystyczny dla dzieci młodszych, w wypowiedziach słaby przydźwięk emocjonalny, opóźnienie w zakresie rozwoju społecznego. Dziewczynka wystarczająco dobrze rozumie swój problem medyczny oraz ewentualną konieczność interwencji chirurgicznej. Identyfikuje się z płcią żeńską. Nie przeprowadzono testu z „Inwentarza do oceny płci psychologicznej” – przeznaczony jest tylko dla osób dorosłych. Jednocześnie na Oddziale zaobserwowano u dziewczynki zachowania i zainteresowania typowe dla płci męskiej (m.in. zainteresowanie piłką nożną).
Postępowanie: ze względu na ryzyko rozwoju nowotworów gonad, a także w celu uniknięcia dalszej maskulinizacji podjęto decyzję o gonadektomii. Badanie histopatologiczne usuniętych gonad: gonada prawa 2 x 1,5 x 1,3 cm, gonada lewa 2,5 x 1,5 x 1,5 cm, mikroskopowo: jądra o prawidłowej budowie histologicznej oraz nasieniowody i najądrza prawidłowej budowy histologicznej.
Zaplanowano operację feminizującą, ale na oddziale chirurgicznym, w oparciu o atypowe zachowania dziewczynki, wysunięto podejrzenie zaburzeń identyfikacji płci. Zaproponowano pacjentce i jej rodzicom zmianę płci metrykalnej na męską i operację spodziectwa z wytworzeniem prawidłowego prącia lub odroczenie ewentualnych decyzji do okresu pełnoletniości. Dziewczynka zaprotestowała, przeprowadzono ponowną konsultację psychologiczną, po której wykonano pierwotnie planowany zabieg feminizujący (plastyka przerośniętej łechtaczki metodą Barreta-Kogana z zachowaniem pęczka naczyniowo-nerwowego. Wargi sromowe mniejsze wytworzono metodą Marburgera (ryc. 2, 3). Dodatkowo wykonano poszerzenie pochwy w znieczuleniu ogólnym. Pacjentka jest zadowolona z wczesnego efektu zabiegu. Rozpoczęto estrogenizację.
 

 

Dyskusja


ZRP z kariotypem 46,XY stanowią 20–22% wszystkich ZRP, występują z częstością około 1:20000 żywych urodzeń dzieci płci męskiej.
W różnicowaniu przyczyn ZRP z kariotypem 46,XY trzeba uwzględnić liczne stany chorobowe [2]. ZRP z kariotypem 46,XY mogą powstawać na podłożu nieprawidłowego różnicowania tkanki jądrowej (całkowita lub częściowa dysgenezja jąder, zespoły zaniku jąder, jajnikowo-jądrowe ZRP) lub też na podłożu nieprawidłowości w syntezie lub wrażliwości na androgeny (defekty syntezy androgenów, zespoły niewrażliwości na androgeny). Pozostałe stany, w których pomimo szeroko zakrojonej diagnostyki nie udaje się ustalić przyczyny obserwowanych zaburzeń, są określane jako ZRP z kariotypem 46,XY o nieznanej etiologii.
U prezentowanej pacjentki obraz kliniczny był niejednoznaczny. Budowa narządów płciowych zewnętrznych, brak struktur müllerowskich, dobra funkcja hormonalna jąder, potwierdzona testem z gonadotropiną kosmówkową, a także prawidłowa struktura jąder w badaniu histopatologicznym zdecydowały o wykluczeniu zaburzeń rozwoju jąder (dysgenezji jąder) [2]. Zastanawiająca była natomiast mała wielkość jąder, nieodpowiadająca wiekowi dziecka. Ponadto uzyskano podwyższone wartości FSH (przed gonadektomią). Zwiększone wydzielanie FSH u prezentowanej pacjentki, jak też mała wielkość jąder mogły wynikać z obustronnego wnętrostwa, nieleczonego do wieku 13 lat [9].
W piśmiennictwie obecne są opisy chorych z nieproporcjonalnie małymi jądrami i rozpoznaniem częściowej niewrażliwości na androgeny [2]. Dalsza diagnostyka etiologiczna w kierunku zespołu częściowej niewrażliwości na androgeny okazała sie niemożliwa. Rodzice nie wyrazili zgody na badania genetyczne. W rodzinie pacjentki nie występowały dotychczas zaburzenia różnicowania płci. Analiza drzewa genealogicznego pacjentki wskazuje jednak na możliwość występowania ukrytego nosicielstwa choroby dziedziczonej w sprzężeniu
z płcią, jaką jest mutacja genu receptora androgenowego. Od dwu pokoleń w rodzinie rodziły się jedynie dziewczynki, a najbliższym zdrowym krewnym płci męskiej jest brat babci ze strony matki. Badaniem alternatywnym w stosunku do badań genetycznych, umożliwiającym potwierdzenie rozpoznania zespołu niewrażliwości na androgeny, jest ocena zdolności wiązania androgenów przez fibroblasty skóry okolicy genitalnej – nasz ośrodek nie dysponuje możliwością wykonania tego badania. Biorąc pod uwagę całość obrazu klinicznego, rozpoznanie zespołu częściowej niewrażliwości na androgeny wydaje się najbardziej prawdopodobne. Nie rozpoznano ZRP z kariotypem 46,XY o nieustalonej etiologii, ponieważ rozpoznanie to powinno być stawiane po przeprowadzeniu pełnej diagnostyki, w tym również diagnostyki genetycznej (sekwencjonowanie egzonów 2-8 receptora androgenowego) [2].
Pomimo braku rozpoznania etiologicznego jest oczywiste, że postępująca maskulinizacja narządów płciowych u prezentowanej pacjentki świadczy o częściowej wrażliwości na krążące androgeny. Oddziaływanie androgenów w okresie prenatalnym było też przyczyną wystąpienia u niej atypowych zachowań. Chłopcy z niepełną maskulinizacją wychowywani jako dziewczynki demonstrują znacznie wyższy poziom aktywności i zainteresowań typowych dla chłopców w porównaniu z dziewczynkami bez ZRP, jednocześnie w skali kobiecości i męskości uzyskują wyniki pośrednie pomiędzy zdrowymi dziewczynkami i chłopcami [5]. Obserwowane atypowe zachowania rozwijają się na podłożu zróżnicowania płciowego mózgu. U ssaków z obniżoną wrażliwością na androgeny stwierdza się cechy pośrednie w budowie dymorficznych płciowo jąder mózgowia w porównaniu ze zdrowymi osobnikami płci żeńskiej i męskiej [10]. Podkreśla się brak związku pomiędzy opisywanymi zachowaniami atypowymi a identyfikacją płciową [3, 5].
Ewentualne przyszłe wystąpienie zaburzeń identyfikacji płciowej czy orientacji homoseksualnej nie świadczy o popełnionym błędzie w nadaniu płci metrykalnej [3]. Brak też jednoznacznych danych na temat zaburzeń identyfikacji płciowej i funkcjonowania psychoseksualnego u pacjentów z ZRP,  a dotychczasowe doniesienia są sprzeczne [3, 4, 8, 11, 12].
U prezentowanej pacjentki w dwu konsultacjach psychologicznych potwierdzono identyfikację płciową żeńską. Oprócz zainteresowań chłopięcych deklarowała ona również liczne zainteresowania typowe dla płci żeńskiej. Nie odroczono decyzji o wyborze płci i leczeniu. Wydaje się, iż ewentualna zmiana płci metrykalnej w przypadku dziewczynki wywodzącej się z tradycyjnej rodziny byłaby niemożliwa. Podjęte interwencje zabiegowe były odpowiedzią na pragnienie dziewczynki odnośnie uzyskania wyglądu niewyróżniającego na tle płci żeńskiej. Wykonana gonadektomia, poza przeciwdziałaniem dalszej maskulinizacji, miała ponadto na celu zniwelowanie ryzyka rozwoju gonadoblastoma [1, 3]. I chociaż odległy wynik zabiegów feminizujących jest niepewny, to jednak wiele jest również doniesień optymistycznych [13, 1]. Z perspektywy pacjenta bardzo istotne jest traktowanie podmiotowe, otwarte przedstawienie problemu medycznego i umożliwienie mu udziału w decyzji. Nie do przecenienia jest opieka psychologiczna w trakcie całego procesu terapeutyczno-diagnostycznego [1, 3, 8].

Piśmiennictwo

1. Kucharska A., Szarras-Czapnik M.; Zaburzenia rozwoju płci – aktualne wytyczne dotyczące klasyfikacji diagnostyki i postępowania; Endokrynol. Ped. 2007:6, 51-60

2. Morel Y., Rey R., Teinturier C. et al.; Aetiological diagnosis of male sex ambiguity: a collaborative study; Eur. J. Pediatr. 2002:161, 49-59

3. Lee P., Houk C., Ahmed S., Hughes I. et al.; Consensus Statement on Management of Intersex Disorders; Pediatrics 2006:118, 488-500

4. Thyen U., Richter-Appelt H., Wiesemann C. et al.; Deciding on Gender in Children with Intersex Conditions; Treat Endocrinol. 2005: 4, 1-8

5. Jurgsen M., Hiort O., Holterhaus P.-M. et al.; Gender role behaviour in children with XY karyotype and disorders of sex development; Hormones and Behaviour 2007:51, 443-453

6. Kula K., Słowikowska-Hilczer J.; Badania kliniczne i doświadczalne nad różnicowaniem płci mózgu; Endokrynol. Pol. 2003:4, 472-479

7. Miluska J.; Tożsamość płciowa człowieka w cyklu życia; Przegl. Psychol. 1992:35, 365-378

8. Brinkmann L., Schuetzmann K., Richter-Appelt H.; Gender Assignment and Medical History of Indyviduals with Diffrent Forms of Intersexuality: Evaluation of Medical Records and the Patients‘ Perspective; J. Sex. Med. 2007:4, 964-980

9. Kula K.; Gonada męska – jądro. [w:] Zaburzenia hormonalne u dzieci i młodzieży; Red. Romer E., Omnitech Press Warszawa 1993:9, 174-195

10. Morris J., Jordan C., Dogger B. et al.; Partial Demaskulinization of Several Brain Regions in Adult Male(XY) Rats with a Dysfunctional Androgen Receptor Gene; J. of Comp. Neurol. 2005:487, 217-226

11. Byne W.; Developmental Endocrine Influences on Gender Identity; Mt Sinai. J. of Med. 2006:73, 950-959

12. Meyer-Bahlburg H.; Introduction: Gender Dysphoria and Gender Change in Persons with Intersexuality; Arch. Of Sex. Behav. 2005:34, 371-373

13. Ziora K., Paradysz A., Oświęcimska J., Życzkowski M.; Odległe wyniki chirurgicznej korekcji zewnętrznych narządów płciowych; Endokrynol. Ped. 2005:4, 39-45

szukanie zaawansowane »

Podobne artykuły

Kliniczne i psychologiczne konsekwencje odroczenia gonadektomii oraz ...

Zespół częściowej niewrażliwości na androgeny – opis przypadku ...

Późne powikłania ze strony układu endokrynnego, wzrastanie i rozwój ...

Powikłania endokrynologiczne po allogenicznym przeszczepieniu komóre ...

polski | english | Logowanie
ISSN: 1730-0282
e-ISSN: 1898-9373
TOWARZYSTWO|CZASOPISMO|REDAKCJA|REGULAMIN|PRENUMERATA|KONKURS|KONTAKT